Tutoring: innowacyjna metoda rozwijania kreatywności i samodzielnego myślenia

Ponad 30 milionów razy obejrzano słynny wykład Kena Robinsona , który wygłosił w 2006 roku podczas konferencji TED w Monterey w Kaliforni. Nie potrafiłem znaleźć w sieci żadnego innego wykładu, który osiągnął by taki wynik. Dlaczego tak wiele osób? O czym mówi Robinson?

Robinson jest po prostu zachwycony człowiekiem – podziwia naturalną kreatywność dziecka, brak strachu przed błędem, ciekawość. Dzieli się też swym przygnębieniem wynikającym z obserwacji tego, co z młodym człowiekiem dzieje się w przez te kilkanaście lat, które przypadają na okres intensywnej edukacji. Stracony czas, pieniądze i bardzo często mocno ograniczone życiowe perspektywy wynikające z braku rozwinięcia naturalnych talentów. Ale 30 milionów ludzi nie obejrzałoby wykładu kogoś, kto tylko narzeka – Robinson wzbudza tęsknotę, poczucie odpowiedzialności i przede wszystkim tchnie nadzieją. Wychowanie i edukacja w swej esencji są organiczną pracą z ludźmi, którzy chcą tworzyć, poszukiwać i odkrywać. To co jest istotą edukacji podlega od dłuższego już czasu silnej erozji. Efekty uboczne masowej edukacji, kultura standaryzacji i posłuszeństwa, skutecznie tłamszą ciekawość, twórczość i różnorodność. Jednak ta sucha gleba ma w sobie potencjał i życie, które rozkwita za każdym razem, gdy stworzy się odpowiednie warunki. Niniejszy artykuł opowiada o tutoringu, który jest specyficzną formą indywidualnej pracy nauczyciela – tutora z uczniem. Tutoring nie jest panaceum na wszystkie problemy współczesnego szkolnictwa, ale jest jedną ze ścieżek, która prowadzi nas z powrotem do sedna tego, czym jest autentyczna edukacja.

Podstawowe założenia tutoringu
Tutoring opiera się na relacji człowieka z człowiekiem, tutora z podopiecznym. Jest to podejście spersonalizowane i całościowe, uwzględniające to, że każdy jest inny i że nasze życie i rozwój odbywają się jednocześnie w wielu sferach. W tutoringu nie tyle chodzi o sprawdzanie, ile ktoś zapamiętał, co o akuszerowanie procesu rozwoju – odkrywania talentów oraz rozwoju umiejętności samodzielnego myślenia i tworzenia.

Klasyczny tutoring, praktykowany na renomowanych brytyjskich uniwersytetach Oxford i Cambridge, przyjmuje formę około godzinnych spotkań tutora z podopiecznym. Spotkania odbywają się regularnie co tydzień przez cały trymestr. Student pracuje indywidualnie nad wybranym obszarem lub tematem. Swoje wnioski, zwłaszcza w przypadku nauk humanistycznych, ujmuje w formie eseju, który jest punktem wyjścia do rozmowy z tutorem. Na obu tych uczelniach samodzielna praca, której rytm wyznaczają kolejne spotkania z tutorem, są podstawową formą kształcenia, którą uzupełniają nieobowiązkowe wykłady i seminaria. W ciągu 3 lat student pracuje z kilkunastoma tutorami, z którymi odbywa łącznie ok 150 spotkań – tutoriali.

W Polsce tradycja tutoringu sięga XVIII – wiecznego Collegium Nobilium, w którym ówczesne elity kształciły się m. in. w sztuce argumentowania i wysławiania. Do tradycji Collegium Nobilium nawiązuje współczesna organizacja naukowa – Collegium Invisible w której współpraca studentów i nauczycieli opiera się na relacji mistrz – uczeń. Na podobnych podstawach zasadza się idea Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH), gdzie tutor prowadzi studenta w realizacji jego własnego planu studiów. Metoda tutoringu z powodzeniem jest też stosowana w szkołach podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Dobrymi przykładami mogą tu być Społeczne Liceum Ogólnokształcące im. Pawła Jasienicy w Warszawie czy Autorskie Licea Artystyczne we Wrocławiu. Tutoring jest również wykorzystywany w różnych formach edukacji pozaformalnej. Bardzo owocnym, bazującym na tutoringu programem jest Szkoła Liderów PAFW, 12-miesięczny program rozwojowy dla osób działających na rzecz rozwoju środowisk lokalnych. ‚

Tutoring nie jest przeciwieństwem edukacji masowej. W dzisiejszych uwarunkowaniach może być jej kontynuacją, dopełnieniem. Dzięki naciskowi na samodzielną pracę, na pobudzanie ciekawości i kreatywności, tutoring może w efekcie powodować głębsze i bardziej celne korzystanie z różnych form edukacji masowej, która realizuje się w czasie lekcji, wykładów i seminariów. Problemem dzisiejszej edukacji nie jest to, że jest ona masowa, lecz to, że została ona, praktycznie całkowicie do tego poziomu zredukowana.

Tutoring rozwojowy i naukowy
Tutoring jest procesem, którego rytm wyznaczają kolejne spotkania. W zależności od tego, na czym się ten proces koncentruje, mówimy o tutoringu rozwojowym, albo naukowym.

W procesie tutoringu rozwojowego, tutor pracuje w obszarze wartości, talentów i celów. Tutor pomaga podopiecznemu wprowadzić w obszar jego refleksji i komunikacji temat wartości fundamentalnych i cnót. Celem tutora jest to, żeby podopieczny funkcjonował autentycznie, samodzielnie, świadomie i spójnie, a nie dopasowywał się powierzchownie lub konformistycznie do jakiegoś zewnętrznego wzorca. Każdy ma określone predyspozycje i wyjątkowe talenty. Pewne rodzaje działań wykonujemy z natury szybciej, lepiej i z większą przyjemnością niż inni. Z kolei inne nas osłabiają, robimy je wolniej i gorzej niż inni. W naszej kulturze panuje przekonanie, że zadaniem rodzica i nauczyciela jest wspieranie ucznia w tym, co idzie mu słabiej, gdyż tam właśnie potrzebuje on pomocy i interwencji. Twórcy i praktycy psychologii pozytywnej (tacy jak Martin Seligman czy Marcus Buckingham) na której mocno opiera się idea tutoringu, mówi coś zupełnie przeciwnego. Talenty nie rozwiną się same – to właśnie w tych sferach, w których jesteśmy najmocniejsi, potrzebna jest koncentracja i szczególny wysiłek, gdyż tam jesteśmy w stanie osiągnąć najwięcej. W tych obszarach jesteśmy w stanie wejść na drogę mistrzostwa, wirtuozerii i lekkości i dlatego warto na nich się raczej koncentrować i na nich opierać nie tylko swoje hobby, ale też edukację, pracę i wszelkie zaangażowanie. I w tym punkcie kluczowym jest odnajdywanie własnego głosu definiowanego jako pole wspólne między tym, co robić lubię, w czym jestem dobry i co jest potrzebne. W ramach tutoringu rozwojowego tutor aktywnie towarzyszy podopiecznemu w tworzeniu perspektywicznych planów, opartych zarówno na wyznawanych wartościach, jak i rozpoznawanych talentach. Tutor pomaga tworzyć i utrzymywać twórcze napięcie między rzeczywistością – miejscem w którym ktoś jest, a wizją – miejscem, do którego chce dotrzeć. Innymi słowy, tutor pomaga podopiecznemu w stawianiu sobie konkretnych celów i towarzyszy mu w ich realizacji.

To, co wyróżnia tutoring naukowy od innych form nauczania, jest podkreślanie wagi samego procesu. Nawiązuje się tu mocno do założeń edukacji liberalnej (sztuk wyzwolonych), w których nacisk kładziony jest na umiejętność krytycznego myślenia, twórczego analizowania wiedzy, klarownego wyrażania idei własnych i cudzych, sztuki logicznej argumentacji i dyskusji. Do tego dochodzą umiejętności niezbędne do funkcjonowania w szumie informacyjnym – koncentracji i wyławiania istotnych informacji spośród wszystkich komunikatów, które nas zalewają. Duża wagę przykłada się tu do rozwijania umiejętności wypowiedzi pisemnej, zwłaszcza w formie eseju. To wszystko ma prowadzić do wykształcenia u podopiecznego umiejętności i nawyku samodzielnego uczenia się i skutecznego radzenia sobie z wyzwaniami i problemami, które będzie napotykał w przyszłości.

Siła relacji
Tutoring to spotkanie, rozmowa i w końcu relacja. Relacja między uczniem a mistrzem. Ten osobisty wymiar tutoringu nadaje mu głębię, która jest możliwa tam gdzie spotyka się człowiek z człowiekiem. W tej przestrzeni rodzi się zaufanie i poczucie bezpieczeństwa, dzięki którym uczeń nabywa gotowości, by podejmować coraz to nowe wyzwania. W atmosferze zaufania może być gotów, by wychodzić poza swoją sferę komfortu, by zmagać się z tym co nieznane bez obawy, że popełni błąd. W edukacji konwencjonalnej błąd jest problemem, który się tropi i wyławia, który wpływa obniżenie oceny. W tutoringu błąd jest niezbędnym elementem eksploracji tego, co nowe. Wiara we własny potencjał, w to że jutro mogę być dalej niż jestem dzisiaj, motywacja do pracy i do celowania wysoko, jest możliwa dzięki relacji z dobrym tutorem.

Kim w takim razie jest tutor, czym powinien się charakteryzować, jakie umiejętności i narzędzia posiadać? Mówi się, że najważniejszym narzędziem tutora jest on sam. Oczywiście ważne jest, żeby był osobą kompetentną w tym obszarze wiedzy, po którym porusza się z podopiecznym. Jednak wiedza nie jest tu najważniejsza, tutor nie musi być alfą i omegą. Jak wytrawny podróżnik, może razem z początkującym wejść w nieznany im obu teren, by pokazać jak można się po nim poruszać, jak go poznawać. A co najważniejsze, jak doświadczać przyjemności podróży samej w sobie, przyjemności odkrywania nowego. Aby to było możliwe, tutor powinien być świadomy swoich własnych zasobów, tak silnych stron, jak i słabości. Poziom dostępu do własnych zasobów jest wprost proporcjonalny do stopnia autentyczności – gotowości do bycia sobą i wewnętrznej spójności. Kiedy tutor jest w stanie odsłonić część siebie samego, wtedy może stać się dla ucznia mistrzem, dojrzałym przewodnikiem. Może nim być tylko na ścieżkach, które sam przeszedł, lub w które jest gotów wchodzić. Trudno jest wzbudzać u podopiecznego proaktywne i twórcze podejście do życia, jeżeli samemu żyje się reaktywnie lub adaptacyjnie. Kluczem do podopiecznego jest stosunek, jaki ma do niego tutor. Tym, co go otwiera i uruchamia, jest szacunek i głęboka wiara w jego wyjątkowy potencjał i możliwość rozwoju w specyficznym dla danej osoby kierunku. Każdy w mniejszym czy większym stopniu ciągnie za sobą obciążenia wynikające z poczucia bezwartościowości i bezsilności. Spotkanie kogoś, kto autentycznie w nas wierzy, kto pomaga nam rozpoznawać własne silne strony, jest uwalniające i dopingujące. Relacja ta dla rozwoju potrzebuje wolności i wzajemności. Szacunek musi być dwustronny, a uczeń musi być gotowy, by iść za mistrzem. Autorytet tutora nie jest funkcją władzy, lecz dojrzałości. To nie oznacza, że tutor wobec podopiecznego powinien być tylko troskliwy i opiekuńczy. W imię rozwoju podopiecznego tutor z jednej strony dostosowuje się do podopiecznego, a z drugiej musi być wobec niego odpowiednio asertywny i wymagający.

Wielu nauczycieli stosuje w swojej pracy elementy tutoringu, czując intuicyjnie dużą wartość indywidualnego podejścia do ucznia i wspólnej pracy nad jego rozwojem. Opis tutora, zamieszczony w poprzednim akapicie, to po prostu opis dobrego nauczyciela. Z drugiej strony, ważne jest usystematyzowanie swojej wiedzy w tym temacie, czy wypracowanie technik pracy tutoringu, po to, by bardziej świadome korzystać z tej ważnej metody edukacji. Od kilku lat w wielu miastach Polski organizowane są Szkoły Tutorów skierowane do nauczycieli szkół podstawowych, gimnazjalnych, ponadgimnazjalnych i wyższych. Cieszą się one dużą popularnością ze względu na systematyczne podejście do wyżej opisanych zagadnień, prezentowanie przykładów dobrych praktyk oraz wielu narzędzi, które mogą usprawnić pracę z podopiecznym. Szkoły tutorów to także wspólne przepracowywanie nawyków i specyficznego podejścia do ucznia czy studenta, jakie powinno charakteryzować tutora.

Certyfikat tutora posiada w Polsce już kilkaset osób. Dużo większa liczba osób praktykuje na co dzień wyrażane w tutoringu założenia spersonalizowanej edukacji. Ludzie podobnie myślący i odnajdujący twórcze sposoby na praktykowanie tej idei tworzą nowe środowisko. Poczucie konieczności zmiany na szeroką skalę jest mocno odczuwalne, jasna jest też wizja tego, jak może wyglądać praca z uczniem czy studentem. Czy to wystarczające do zmiany na szeroką skalę, która trwale wpłynie na system? Niełatwo odpowiedzieć na to pytanie. Zmiana jest trudna, ze względu na silny systemowy atraktor, którym jest podejście produkcyjne – więcej, szybciej, taniej i według jednolitych standardów. Stawka jest jednak wysoka – jest nią poziom szczęścia i spełnienia wynikającego z rozwiniętego w pełni potencjału młodych osób. To także odzyskiwanie sensu pracy, powołania i błysku w oku nauczyciela. Czy nasi uczniowie i studenci będą w stanie jutro mądrze i wspólnie zadbać o siebie nawzajem, otaczającą ich rzeczywistość i świat, który nieustannie tego potrzebuje? Odpowiedź na to pytanie jest mocno związana z tym, jakie podejście w edukacji przyjmiemy dzisiaj.

Artykuł ukazał się w czasopiśmie „Uczyć lepiej”, nr 4/2013-2014, s. 4-5.

Tutoring: innowacyjna metoda rozwijania kreatywności i samodzielnego myślenia

Krzysztof Słaboń

Trener, konsultant, mentor i tutor w Collegium Wratislaviense. Certyfikowany trener, konsultant, mentor i tutor. Przeprowadził około 1700 godzin szkoleń dla ponad 100 szkół, firm i organizacji w całej Polsce. Wieloletni dyrektor artystyczny Slot Art Festiwal.

Strona www.cw.edu.pl korzysta z plików cookies w celach statystycznych. Ustawienia przechowywanych plików cookies możesz w każdej chwili zmienić (dowiedz się jak). Korzystając z tej strony zgadzasz się na wykorzystywanie ciasteczek.